Morning Star

Shayan Habibi Viewpoint About Manuscripts , Movie Review And Analysis Of Information Technology

Morning Star

Shayan Habibi Viewpoint About Manuscripts , Movie Review And Analysis Of Information Technology

فروغی فراتر از افلاک

شنبه, ۱۳ شهریور ۱۳۹۵، ۱۰:۵۲ ب.ظ

تحلیل تطبیقی درمیان‌ِستارگان با حکمت‌ِخسروانی


گر چه این چرخ نیک گردانست     چرخِ افلاکِ عشق، گردانتر

جمله زاَفلاکِ عـشق، در ترسند     وان فلک در غمِ تو، ترسانتر      (مولانا)


من این صدا را پیش از اینها بارها شنیده‌ام... دریغا ندانستم، چه کسی بود؟ آشنا بود صدا....



هر کس که اندکی با اصول بیسیکِ دراماتورژی آشنا باشد، پس از تماشای آثار نولان، درمی‌یابد که او یکی از معدود سینماگران صاحب‌سبک معاصر هالیوود در رویه‌ای نو برای روایتِ درام و فرمِ داستانگویی‌‌ست، پیرامونِ اینکه چگونه او اصالتِ روایی آثارش را پس از خلقِ 9 فیلم بلند حفظ کرده و در سیری کمال‌گونه به گونه‌ای مستقل برای شیوه‌ی تعریفِ داستانش دست‌یافته، در مقاله‌ای مفصّل بدان خواهم پرداخت، اما اکنون نیّتِِ نمایان کردن مضامینی از قصه‌ای را دارم که او را در گزینش چنین فرمی در روایت رهنمون ساخته، ریشه‌هایی که هم اصول ساختاری و هم داستان حولِ آن‌ها شاخ و برگ یافته‌اند...

از پایان فیلم شروع کنیم، چه چیز سبب نجاتِ بشرِ رو به انحطاط و گیرافتاده در بحران شد... کوپر؟ یا دخترش؟ شاید هم بگویید سیاهچاله و این پاسخِ اغلب کسانی‌ست که سوداگونه براین باورند که نولان قصدِ تثبیتِ تئوری‌های استیون هاوکینگِ فقید را درسر می‌پرورانده و داستانش را حول جمله‌ای متاخر ازو بنا کرده که چنین است: ((زمان زیادی از حیات زمین باقی نمانده، و در روز بحران راهِ نجاتِ بشر در کرم‌چاله‌های فضایی خواهد بود.))

در ظاهر شاید هرکسی چنین برداشت‌های سطحی داشته باشد اما با اندکی عمق‌بینی در می‌یابید، راه‌حلی که نولان ارائه داده و اذعان داشته که این راه‌حل به دور از علوم و تئوری‌های امروزی، از شهودیات شخصیِ او به داستان فیلم راه یافته، حتی به گونه‌ای در ردِّ نظریه‌ی هاوکینگ است، گرچه در بیان ظواهرِ علمی در فضا از نظریاتِ فیزیکدانان بسیاری از جمله او و کیپ تورن بهره جسته اما راه رهایی از بحران، نه کَرکترِ خاصی بود و نه اختراعات، ابداعات و یا تئوری‌های علمی، بلکه مفهومی ماورائی در درون انسان به نام عشق منجیِ جامعه‌ی بشریت شد... به یاد بیاوریم دیالوگ‌های دکتر برند را در آگاهی‌اش از قدرتِ عشق حال آنکه بنا بر گفته‌اش بدان آگاهی کاملی نیز ندارد: (( من دوست دارم دنبال طنینی از قلبم برم، شاید بیش از حد وقتمون رو صرف فرضیه‌های علمیمون کردیم... عشق چیزی نیست که ما خلق کرده باشیم، و در عین حال شهودیه، قدرتمنده... عشق صاحب معنای فراتریه که شاید ما هنوز قادر به درکش نیستیم، ساخته‌ی دست ابعاد بالاتر که هنوز ما بهش آگاهی نداریم.... من در تمام کهکشان شیفته‌‌ی کسی هستم که ده ساله ندیدمش و می‌دونم به احتمال زیادی او الان مرده... عشق تنها چیزیه که فراتر از ابعاد زمان و فضا در جریانه و ما می‌شناسیمش و شاید وقتشه بهش اعتماد کنیم، با اینکه حتی نتونستیم درست بفهمیمش...)) و واژه‌ی "شاید"  نشانه‌ی شکی در کلامِ دکتر برند است که در قلبِ غایتِ فیلم به یقین مبدل شد.

و اما برویم سراغ چالش‌برانگیزترین سکانسِ فیلم زمانیکه کوپر درون سیاهچاله‌ای برزخ‌مانند دچارِ حالتی خلسه‌گون می‌گردد، مردی که پیش از آن تا دمِ مرگ رفته‌است و هرآنچه درد را به جان خریده‌است برای نجاتِ کودکانش، حالا در یک مختصات فضایی خاص در افلاک قادر به ارتباطی معنوی‌ با دخترش می‌گردد، با کسی که عاشقانه دوستش دارد، و شیئی (درفیلم ساعت) که واسطه‌ی انتقال آگاهی (درعرفان نور) میان آن دو می‌گردد. راستی مگر سیاه‌چاله به تعریف دانشمندان ظلمت بی‌پایان و عدم نیست، پس چگونه کوپر درآن در معرض نور و واسطه‌ای برای انتقال نور است؟

(( تعریف رسمی برزخ که عبارت از جسم است، اینست که: برزخ عبارت از جوهری است مقصود به اشاره‌ی حسّیه و گاه مشاهده شده‌است که اگر از پاره‌ای از برازخ نور زایل شود، مظلم می‌شود (تاریک شده) و ظلمتی در کار نیست مگر عدم نور و هر آنچه غیر نور باشد عدم و مظلم است:  و لَیسَت الظُلمه عباره الاعن عدم النور فحسب و کل غیر نورو نورانی مظلم

دراینجا اشاره می‌شود که ظلمت، عدم نیست، در اصطلاح حکمت اشراق برزخ به معنی جسم و برازخ جمع آن و اجسام است.اگر از جسمی نور زایل شود، تاریک می‌شود گرچه این تاریکی هم ظلمت نیست، البته جای گفتگو در مورد این اصطلاحات نیست، اما از لحاظ روشنی اشاره می‌شود که برزخ‌های خاضعه نیز هست که منظور از آن عناصر است و برزخ‌های عالیه که منظور ازآن کواکب و افلاک می‌باشد. نیز برزخ‌های علوّیه که همین مفهوم را داراست و برزخ‌های میِّتَه یا مرده که منظور جمادات است. به  هرحال چون برزخ مفهوم ماده را می‌رساند در حکمت اشراق دارای درجات است، چه در مورد افلاک و چه در مورد جمادات.... و محی‌الدّین ابن عربی می‌گوید برزخ حد فاصل میان ارواح مجرده و اجسام است. هر گاه به شی و یاجسمی نور بتابد و اشراق صورت گیرد، آن شی مقصود به حسّ می‌شود و اگر نور ازآن منقطع گردد، تاریک می‌شود. بخشی از کتاب حکمت خسروانی تالیفِ هاشم رضی))

کوپر با سرعت نور در حال عبور از سیاه چاله است، درحالی که جسم او می‌چرخد و همین سرعت زیاد سبب جدایی نسبی او با محسوسات است، واقعه‌ای که شبیه به آن در رقص سماع عرفا روی ‌می‌دهد ((از عرش رسد خروش دیگر، تو صورت این سماع بشنو)) فضایی که نولان ترسیم می‌کند، کاملا مشهود است که فضایی شهودی و درونی، ساخته‌ی ذهن خودآگاهِ کوپر است که منجر به ارتباط معنوی او با دخترش توسط اشیا می‌شود.



از تاثیر موقعیت فیزیکی و حتی زمانی بر ارتباطِ با عوالم دیگر سخن گفتیم، اما ربط این سیاه‌چاله با یک مختصاتِ خلسه‌گون و معنوی چیست؟ به یقین این پدیده‌ای اتفاقی نیست... در فیلم اشاره می‌شود که سیاه‌چاله در کنار سیاره زحل واقع شده، در ادامه متنی کوتاه از شرح شهرزوری بر حکمت‌الاشراق سهروردی را آورده‌ام که بیانی از زرتشت را به‌همراه دارد:

(( در بخشی از متن  از اصطلاحات نجومی و اسامی بروج جهت رساندن مفاهیم بهره بری شده است: "چون رسیدم به دورِ زحل، اواسط نور درآمد در پوستِ من، از برای آنکه طالعِ دَلو بود و زحل مربی و ولی آن" .... زحل یا کیوان از سیاره‌های منظومه‌ی شمسی‌ست. زحل درپهنه‌ی کهکشان سیاره سفید و بسیار درخشانی‌ست. وجه مشخص این سیاره نسبت به سایر سیاره‌ها آن است که حلقه‌ی نورانی شگفتی را همراه خود در فضا می‌کشاند. از دیدگاهِ ایرانی‌ها، بابلی‌ها، یونانی‌ها، زحل یا کیوان ویا ساتورن آخرین ستاره‌ی منظومه‌ی شمسی‌ست، به عقیده‌ی بسیاری زحل زیباترین و یکی از درخشان‌ترین اجرام آسمانی است و این درخشندگی، حالت اسرارآمیزی بدان بخشیده‌است.

این اشاره تعبیری‌ست از حکمت‌الاشراق، نکته در اینجاست، که با همه‌ی تخلیط مباحث درباره‌ی زرتشت و تعدد شخصیت و انحراف و کج‌راهی‌های نویسندگان و محققان، چهره‌ی متفکر و اندیشمند زرتشت برای اصحاب تفکر و حکمت، تاحدودی شناخته شده بود. تعبیر رازآمیز و کنایت‌گونه‌ی نویسنده بسیار زیبا بیان مطلب کرده که با رسیدن به دور زحل ماده‌ی مستعده‌ی زرتشت و ضمیر متفکر وی، نور را جذب کرده و روشناییِ دانش و درک را گرفته‌است.))

قصد من از آوردن متون ایران باستان و حکمتِ خسروانی نه تفسیرِ آثار نولان و نه ربط دادن شخصِ او به آیینِ زرتشت است. من تنها قصد دارم ریشه‌ی معنوی و عرفانی اثر او را که به روشنی برای هر بیننده‌ای مبرهن است با مستنداتی این چنین بازگو کنم، وگرنه راه حقیقت، واحد است و ادیان و الفاظ وابسته‌اش چندان حائز اهمیت نیست، بلکه ذات حقیقت است که اهمیت دارد. در مقاله‌ی پیشین از مفهوم راز در سینمای نولان گفتم، رازی که در قالب کلام و واژگان نمی‌گنجد، و این خرده‎‌نکته‌ها، باریکه‌های نوری‌ست برهمان راز ازلی آفرینش و عوالم موازی هستی، اما راز فاش نمی‌شود... تنها به گونه‌ای و از وجهی یادآوری و روایت می‌گردد. نولان در "اینسپشن"  مِن بابِ خودآگاهی و ضمیرِ ناخودآگاه، عوالم خیال، وهم و رویا، سوالات بسیاری مطرح می‌کند، که گویی پاسخ بسیاری از سوالاتِ جدی فیلم او در اینجا پاسخ داده ‌می‌شوند، اما اینترستلار برای مخاطبی که سوالات اینسپشن برایش مسئله و هضم نشده، شاید تنها تجربه‌ای از وجوهی بعضاً علمی‌تخیلی و سرگرم‌کننده در فضا باشد که تماشایش خالی از لطف نیست، اما راز نهفته در فیلم فراتر از اینهاست و اندکی عمق‌نگری می‌طلبد، نه بحث و جدل. از دیگر ایده‌های مشهود نولان که انگار راه نجات بشر را در گذشته و باز مفاهیمی از ایرانِ عرفان‌گرای باستان می‌بیند، تنها دیالوگی‌ست که نام فیلم در آن بر زبان کوپر می‌آید: (( زمانی عادت داشتیم به جایگاهمون در میان ستاره‌ها فکر کنیم، اما حالا نگاهمون فقط به این پایینه و نگران جایگاهمون در بینِ این گرد و غباریم...)) فکر کردن گذشتگان این سرزمین به جایگاهشون در بین کواکب و ستاره‌ها و درواقع علم افلاک، امری بدیهی‌ست آنگونه که به پیش‌بینی آینده‌ی مردمان منجر می‌شده... و حال نگاه بشر به محسوساتی‌ست که شاید روزی به دست خودش عامل تهدید خود او باشد...

قیاس‌های نابجای فیلم با ادیسه‌ی کوبریک جز در اموری سطحی، در کلّیت به‌شدت نابجاست زیرا که نگاه کوبریک به آدمی‌ست که به فضا می‌برد و دغدغه‌ی او و مخاطبش نیز فضاست حال آنکه دغدغه‌ی نولان در این فیلم نه از جنس کوبریک بلکه شبیه به نگاه تارکوفسکی در سولاریس است، او کوپر را به فضا می‌برد اما نگاهش به بشر روی زمین است، و در نهایت شباهتی دیگر به افکار تارکوفسکی در بیان مفهومی به نام عشق که قابل درکِ بشر نیست و سرانجام ناجی او می‌شود... مفهومی که درحد کمال می‌توانیم بگوییم همان مفهومِ درپرده و پیدا و بی‌پایان خداست، خدایی که طنین صدایش نه در فاصله‌ی اندکی از من و تو بلکه درون من و توست...

 

شایان حبیبی

شهریور 95

موافقین ۰ مخالفین ۰ ۹۵/۰۶/۱۳
shayan habibi

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

کاربران بیان میتوانند بدون نیاز به تأیید، نظرات خود را ارسال کنند.
اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید لطفا ابتدا وارد شوید، در غیر این صورت می توانید ثبت نام کنید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">